DPSIR: กรอบแนวคิดที่ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อใช้ในการวิเคราะห์ภาพรวมของผลกระทบสิ่งแวดล้อม ซึ่งสาระสำคัญคือกิจกรรมของมนุษย์เป็นตัวขับเคลื่อน (Driver) สร้างภาวะกดดันแก่สิ่งแวดล้อม (Pressure) ส่งผลให้สถานภาพ (State) ของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมแปรเปลี่ยนไป สภาพของปัญหาที่เกินขึ้นข้อมูลคุณภาพสิ่งแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปจะถูกนำมาใช้ประกอบการตัดสินใจเพื่อกำหนดนโยบายหรือมาตรการตอบสนองการแก้ปัญหา (Response) เพื่อลดผลกระทบ (Impact) และป้องกันปัญหาที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต
แรงขับเคลื่อน (Driving Force : D)
แรงขับเคลื่อน ที่มักจะมีพลังมาก (นโยบายชาติ โลกาภิวัฒน์ ค่านิยม ความเชื่อของสังคม ฯลฯ) คือการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่จะมีผลกระทบกับแรงกดดัน (Pressure) ตัวขับเคลื่อนเป็นสิ่งที่สามารถวัดเป็นปริมาณ หรือตัวชี้วัดทางเศรษฐกิจได้ ตัวอย่างเช่น การเติบโตของประชากร การเติบโตทางเศรษฐกิจ หรือ ความก้าวหน้าของเทคโนโลยี เป็นต้น
- การเติบโตของสังคมเมือง
- การขยายตัวของภาคธุรกิจการท่องเที่ยว
- การขยายตัวของภาคอุตสาหกรรม
- ความต้องการใช้ประโยชน์แหล่งน้ำ
- การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมมของผู้บริโภค
แรงกดดัน (Pressure : P)
สาเหตุที่ส่งผลกระทบต่อสถานการณ์ (กิจกรรม) ใช้อธิบายกิจกรรมต่างๆ ของมนุษย์ที่จะมีผลกระทบต่อ สภาพแวดล้อม ที่เป็นสาเหตุทำให้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมมีสภาพเปลี่ยนแปลงไป เช่น การคมนาคมขนส่งการอุตสาหกรรม/เกษตรกรรม แบบแผนของการใช้พลังงาน อัตราการขยายตัวของรายได้ ความหนาแน่นของประชากร ตัวแปรต่างๆ เหล่านี้จะเป็นภาวะกดดันที่ทำให้ทรัพยากรธรรมชาติลดลง และสิ่งแวดล้อมต้องเสื่อมโทรมลง เช่น การปล่อยก๊าซเรือนกระจกของมนุษย์ซึ่งมีผลกระทบต่อสภาพแวดล้อม
- น้ำเสียจากชุมชน อุตสาหกรรม และเกษตรกรรม
- ระบบบำบัดน้ำเสียที่มีอยู่ไม่สามารถรองรับปริมาณน้ำเสียที่เกิดขึ้นได้
- การไหลบ่าของน้ำที่มีจุดกำเนิดไม่แน่นอน (Run Off)
- การเปลี่ยนแปลงปริมาณน้ำมีผลต่อคุณภาพน้ำ
สภาวะ (State : S)
สถานการณ์ของสภาพแวดล้อมที่ต้องการ การแก้ไขหรือปรับปรุงให้ดีขึ้น หรือลักษณะทางกายภาพของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปอันเนื่องมาจากปัจจัยต่างๆ ทั้งจากภาวะกดดันและการตอบสนอง เช่นคุณภาพน้ำ อากาศ พื้นที่ป่า การพังทลายของหน้าดิน ความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศ ความเข้มข้นของก๊าซเรือนกระจกในชั้นบรรยากาศของโลกซึ่งบ่งบอกถึงสภาพแวดล้อมเป็นต้น
- คุณภาพน้ำแหล่งผิวดิน
- คุณภาพน้ำแหล่งน้ำทะเล
ผลกระทบ (Impact : I)
ผลลัพธ์ที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม ตัวอย่างเช่น การเสื่อมของดินจะท าให้ผลผลิตทางการ เกษตรลดต่ำ ลง เป็นต้น
- การผลิตน้ำประปา การใช้น้ำเพื่อการอุปโภค - บริโภค
- ทัศนียภาพ การท่องเที่ยว สุขภาพอนามัยของประชาชน
- การทำประมง การเพาะปลูก เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ อุตสาหกรรม
- การสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ
- สมดุลของนิเวศแหล่งน้ำ
การตอบสนอง (Response :R)
การจัดการ แผนงาน โครงการ กิจกรรม องค์กร และกลไกการทำงาน (กฎหมาย งบประมาณ บุคลากร ประสิทธิภาพ การมีส่วนร่วม การตรวจสอบ ความโปร่งใส ฯลฯ)
- การกำหนดนโยบาย แผน มาตรฐาน กฎหมาย กฎระเบียบ มาตรการแนวทาง เพื่อแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำอย่างเป็นระบบ โดยเน้นที่การแก้ไขสาเหตุที่ทำให้คุณภาพน้ำเสื่อมโทรม
ที่มา : กรมควบคุมมลพิษ